Glossarium Canonicum · Canonical Glossary · Glosario Canónico
Glosario Trilingüe de Derecho Canónico
Léxico académico de los principales términos del Codex Iuris Canonici de 1983, con definición en español, voz latina y equivalente en inglés. Elaborado por Jadson F. Castaño A., Mg. en Derecho Canónico, Pontificia Universidad Gregoriana, Roma. Cada término incluye la referencia canónica exacta.
A
Acefalia · Acephalia · Acephaly
Español: Situación jurídica de una iglesia particular, instituto de vida consagrada o asociación que carece de superior o cabeza legítima. Puede ser causada por muerte, renuncia, remoción o traslado del titular.
Latín: Acephalia — condicio Ecclesiae particularis vel instituti sine capite legitimo.
English: Legal condition of a particular church or religious institute lacking a legitimate superior.
Ref. canónica: Cc. 416–428 (sede vacante); c. 694 (institutos religiosos).
Apostasía · Apostasia · Apostasy
Español: Rechazo total de la fe cristiana por parte de quien fue bautizado válidamente. Constituye delito canónico que conlleva excomunión latae sententiae.
Latín: Apostasia fidei — totalis repudiatio fidei christianae.
English: Total repudiation of the Christian faith by a validly baptized person, incurring automatic excommunication.
Ref. canónica: C. 751; c. 1364 §1.
C
Canon · Canon · Canon
Español: Norma jurídica individual del ordenamiento canónico. Del griego κανών (regla, norma). El CIC de 1983 contiene 1.752 cánones organizados en siete libros.
Latín: Canon — norma iuridica singularis in Codice Iuris Canonici.
English: Individual legal norm of the canonical ordering. The 1983 CIC contains 1,752 canons in seven books.
Ref. canónica: C. 1 (ámbito de aplicación del CIC).
Censura · Censura · Censure
Español: Pena medicinal del derecho canónico que priva al fiel de ciertos bienes espirituales mientras dura su contumacia. Su finalidad es la enmienda del reo. Existen tres tipos: excomunión, entredicho y suspensión.
Latín: Censura— poena medicinalis qua aliqua bona spiritualia privantur donec reus contumaciam deponat.
English: Medicinal penalty depriving the faithful of certain spiritual goods until the offender abandons contumacy.
Ref. canónica: Cc. 1312 §1 n. 1; 1331–1335.
Consentimiento matrimonial · Consensus matrimonialis · Matrimonial Consent
Español: Acto de voluntad por el cual el varón y la mujer se dan y aceptan mutuamente en alianza irrevocable para constituir el matrimonio. Es la causa eficiente del matrimonio canónico.
Latín: Consensus matrimonialis — actus voluntatis quo vir et mulier foedere irrevocabili sese mutuo tradunt et accipiunt.
English: Act of will by which a man and a woman mutually give and accept each other in an irrevocable covenant constituting marriage.
Ref. canónica: C. 1057 §§1–2.
Costumbre · Consuetudo · Custom
Práctica general introducida libremente por una comunidad de fieles que puede adquirir fuerza de ley canónica cuando el legislador la aprueba. Puede ser secundum legem, praeter legem o contra legem.
Latín: Consuetudo — usus a communitate fidelium liber inductus qui vim legis obtinere potest.
English: A general practice freely introduced by a community of the faithful that may acquire the force of law.
Ref. canónica: Cc. 23–28.
D
Diócesis · Dioecesis · Diocese
Porción del pueblo de Dios confiada a un obispo para que la apaciente con la cooperación del presbiterio, constituyendo así una iglesia particular. Es la célula básica de la estructura jerárquica de la Iglesia.
Latín: Dioecesis — portio Populi Dei quae Episcopo cum cooperatione presbyterii pascenda concreditur.
English: A portion of the People of God entrusted to a bishop for pastoral care, constituting a particular church.
Ref. canónica: C. 369.
Dispensa · Dispensatio · Dispensation
Relajación de la ley meramente eclesiástica en un caso particular, concedida por quien tiene potestad ejecutiva dentro de los límites de su competencia. No puede otorgarse sin causa justa y razonable.
Latín: Dispensatio — relaxatio legis mere ecclesiasticae in casu particulari ab eo concessa qui potestatem exsecutivam habet.
English: Relaxation of a merely ecclesiastical law in a particular case by one holding executive power.
Ref. canónica: Cc. 85–93.
Dolo · Dolus · Deceit
Maquinación fraudulenta por la cual alguien provoca en el otro contrayente un error sobre una cualidad que, por su naturaleza, puede perturbar gravemente el consorcio matrimonial. Es causa de nulidad matrimonial.
Latín: Dolus — mala fraus qua error de qualitate alicuius inducitur.
English: Fraudulent deception inducing error about a quality that, by its nature, can seriously disturb the partnership of married life.
Ref. canónica: C. 1098.
E
Excomunión · Excommunicatio · Excommunication
La más grave de las penas canónicas. Priva al excomulgado de la participación ministerial en los sacramentos y actos litúrgicos, de ejercer funciones eclesiásticas y de recibir los sufragios públicos de la Iglesia.
Latín: Excommunicatio — censura gravissima qua quis a communione fidelium excluditur.
English: The most serious canonical penalty, excluding a person from the communion of the faithful and depriving them of sacramental participation.
Ref. canónica: C. 1331.
Entredicho · Interdictum · Interdict
Censura canónica que puede afectar tanto a clérigos como a laicos. Prohíbe la participación ministerial en la celebración eucarística y ceremonias litúrgicas, así como la recepción de los sacramentos.
Latín: Interdictum — censura qua fideles sacramentis et aliis bonis spiritualibus privantur.
English: Canonical censure that may affect both clergy and laity, prohibiting participation in liturgical celebrations and reception of sacraments.
Ref. canónica: C. 1332.
F
Forma canónica · Forma canonica · Canonical Form
Modo establecido por la Iglesia para que los católicos contraigan válidamente matrimonio. Requiere la asistencia del Ordinario del lugar o del párroco, o de un sacerdote o diácono delegado, y la presencia de dos testigos.
Latín: Forma canonica matrimonii — modus a lege ecclesiastica praescriptus ad matrimonium valide contrahendum.
English: The form prescribed by Church law for the valid celebration of marriage by Catholics.
Ref. canónica: C. 1108.
Fuero interno · Forum internum · Internal Forum
Ámbito de la conciencia personal, opuesto al fuero externo. En él se ejercen la dirección espiritual, la confesión sacramental y la absolución de ciertas penas.
Latín: Forum internum — ambitus conscientiae, ubi res sub secreto tractantur.
English: The realm of conscience, distinct from the external forum, where matters are governed in secret.
Ref. canónica: C. 130.
H
Herejía · Haeresis · Heresy
Negación pertinaz, después de recibido el bautismo, de alguna verdad que ha de creerse con fe divina y católica, o la duda pertinaz acerca de ella. Conlleva excomunión latae sententiae.
Latín: Haeresis — pertinax, post receptum baptismum, negatio alicuius veritatis fide divina et catholica credendae.
English: Obstinate denial, after baptism, of a truth that must be believed with divine and Catholic faith.
Ref. canónica: C. 751; c. 1364 §1.
I
Impedimento matrimonial · Impedimentum matrimoniale · Matrimonial Impediment
Circunstancia de una persona que hace ilícito o inválido su matrimonio. Los impedimentos dirimentes producen nulidad; los impedientes, solo ilicitud. Solo la autoridad suprema puede establecer impedimentos dirimentes universales.
Latín:Impedimentum matrimoniale — circumstantia personae quae matrimonium illicitum vel invalidum reddit.
English: A circumstance rendering marriage illicit or invalid. Diriment impediments invalidate marriage; prohibitive impediments make it illicit.
Ref. canónica: Cc. 1073–1082.
In favorem fidei · Dissolutio matrimonii in favorem fidei · Dissolution in Favor of the Faith
Disolución pontificia de un matrimonio no sacramental (entre no bautizados, o entre bautizado y no bautizado) concedida por el Romano Pontífice en favor de la fe de la parte católica.
Latín: Dissolutio matrimonii non sacramentalis in favorem fidei partis catholicae a Romano Pontifice concessa.
English: Pontifical dissolution of a non-sacramental marriage granted in favor of the faith of the Catholic party.
Ref. canónica: C. 1143; Normas de 2001 del Dicasterio para la Doctrina de la Fe.
J
Jurisdicción · Iurisdictio · Jurisdiction
Potestad de gobernar en la Iglesia. El CIC la denomina «potestad de régimen» (c. 129). Puede ser ordinaria (aneja al oficio) o delegada (concedida a la persona).
Latín: Iurisdictio seu potestas regiminis — potestas regendi in Ecclesia, ordinaria vel delegata.
English: The power of governance in the Church, designated as «power of governance» in the CIC, either ordinary or delegated.
Ref. canónica: Cc. 129–144.
L
Laicato · Laici · Lay Faithful
Fieles que, en virtud del bautismo, están incorporados a Cristo y constituidos en Pueblo de Dios, sin poseer el orden sagrado ni el estado de vida consagrada. Participan de la misión profética, sacerdotal y real de Cristo.
Latín: Laici — christifideles qui, baptismo Christo incorporati, sine ordine sacro et sine statu vitae consecratae misioni Ecclesiae participant.
English: The faithful who, by baptism, are incorporated into Christ without holy orders or the consecrated state.
Ref. canónica: Cc. 207 §1; 224–231.
M
Matrimonio rato y consumado · Matrimonium ratum et consummatum · Ratified and Consummated Marriage
Matrimonio válido celebrado entre bautizados que ha sido consumado mediante el acto conyugal humano. Solo puede disolverse por la muerte de uno de los cónyuges; es absolutamente indisoluble.
Latín: Matrimonium ratum et consummatum — matrimonium validum inter baptizatos coniugali actu humano consummatum.
English: A valid marriage between baptized persons, consummated by a human conjugal act, absolutely indissoluble.
Ref. canónica: Cc. 1061; 1141.
Miedo grave · Metus gravis · Grave Fear
Perturbación del ánimo producida por un mal grave e inminente que coacciona la libertad del contrayente al prestar el consentimiento matrimonial. Es causa de nulidad del matrimonio cuando es externo, injustamente inferido y determinante.
Latín: Metus gravis — perturbatio animi ex malo gravi imminente orta quae libertatem contrahentis imminuit.
English: A grave disturbance of mind caused by an imminent serious evil, coercing the freedom of a party’s matrimonial consent.
Ref. canónica: C. 1103.
N
Nulidad matrimonial · Nullitas matrimonii · Matrimonial Nullity
Declaración judicial de que el matrimonio fue inválido desde su celebración por concurrencia de algún capítulo de nulidad: impedimento dirimente, defecto de forma canónica o vicio del consentimiento. No es divorcio eclesiástico.
Latín: Nullitas matrimonii — declaratio iudicialis matrimonium ab initio invalidum fuisse.
English: A judicial declaration that a marriage was invalid from its celebration due to a diriment impediment, defect of canonical form or a vice of consent.
Ref. canónica: Cc. 1671–1691; Mitis Iudex Dominus Iesus (2015).
O
Ordinario · Ordinarius · Ordinary
Término genérico que designa a quienes tienen potestad ejecutiva ordinaria: el Romano Pontífice, los obispos diocesanos, los vicarios generales y episcopales, los administradores diocesanos y los superiores mayores de institutos clericales de vida consagrada.
Latín: Ordinarius — qui potestate exsecutiva ordinaria gaudent: Romanus Pontifex, Episcopi dioecesani, Vicarii generales et episcopales.
English: Those who hold ordinary executive power: the Roman Pontiff, diocesan bishops, vicars general and episcopal, and major superiors of clerical institutes.
Ref. canónica: C. 134.
P
Párroco · Parochus · Parish Priest / Pastor
Sacerdote a quien se encomienda la cura pastoral de una parroquia con potestad ordinaria y propia, ejercida bajo la autoridad del obispo diocesano. Es el pastor propio de la comunidad parroquial.
Latín: Parochus — sacerdos cui cura animarum paroeciae propria sub Episcopi auctoritate committitur.
English: A priest entrusted with the pastoral care of a parish under the bishop’s authority, with his own ordinary power.
Ref. canónica: Cc. 519–538.
Potestad de orden · Potestas ordinis · Power of Order
Potestad conferida por el sacramento del orden sagrado (episcopado, presbiterado, diaconado). Distinta de la potestad de régimen, aunque en la práctica frecuentemente coexisten.
Latín: Potestas ordinis — potestas ex sacramento Ordinis collata.
English: Power conferred by the sacrament of Holy Orders (episcopate, presbyterate, diaconate), distinct from the power of governance.
Ref. canónica: Cc. 129; 1008–1009.
R
Rescripto · Rescriptum · Rescript
Acto administrativo emitido por competente autoridad ejecutiva mediante el cual, a petición del interesado, se concede un privilegio, una dispensa u otra gracia. Requiere petición previa válida.
Latín: Rescriptum — actus administrativus a competenti auctoritate exsecutiva in scriptis datus quo, ad petitionem alicuius, aliquod privilegium vel dispensatio conceditur.
English: An administrative act by which a competent executive authority grants a privilege, dispensation or other favor in response to a request.
Ref. canónica: Cc. 59–75.
S
Salus animarum · Salus animarum · Salvation of Souls
La salvación de las almas, que es en la Iglesia la ley suprema. Principio hermenéutico fundamental del derecho canónico que orienta toda la aplicación del ordenamiento eclesial hacia su fin último.
Latín: Salus animarum — quae in Ecclesia suprema semper lex esse debet.
English: The salvation of souls, which must always be the supreme law in the Church. The fundamental hermeneutical principle of all canonical application.
Ref. canónica: C. 1752.
Simulación · Simulatio · Simulation
Acto por el que uno o ambos contrayentes, mediante un acto positivo de la voluntad, excluyen el matrimonio mismo, algún elemento esencial o alguna propiedad esencial del matrimonio. Es causa grave de nulidad.
Latín: Simulatio — exclusio matrimonii ipsius vel alicuius elementi essentialis vel proprietatis essentialis per actum positivum voluntatis.
English: The exclusion, by a positive act of will, of marriage itself or some essential element or property.
Ref. canónica:C. 1101 §2.
Suspensión · Suspensio · Suspension
Censura canónica exclusiva de los clérigos. Prohíbe el ejercicio de todos o algunos actos de la potestad de orden, de la potestad de régimen y/o de los derechos y funciones anejas al estado clerical.
Latín: Suspensio — censura clericis propria qua exercitium potestatis ordinis vel regiminis vel iurium status clericalis prohibetur.
English: A canonical censure exclusive to clerics, prohibiting the exercise of the power of order, governance or rights of the clerical state.
Ref. canónica: Cc. 1333–1334.
T
Tribunal eclesiástico · Tribunal ecclesiasticum · Ecclesiastical Tribunal
Órgano judicial de la Iglesia constituido para resolver causas contenciosas o penales. En cada diócesis debe constituirse al menos un tribunal de primera instancia. El Tribunal Apostólico de la Rota Romana es el tribunal de apelación ordinario de la Santa Sede.
Latín: Tribunal ecclesiasticum — organum iudiciale Ecclesiae ad causas contentiosas vel poenales dirimenadas.
English: A judicial organ of the Church established to resolve contentious or penal cases.
Ref. canónica:Cc. 1419–1427; 1442–1445.
V
Vida consagrada · Vita consecrata · Consecrated Life
Estado de vida reconocido jurídicamente en la Iglesia, caracterizado por la profesión de los consejos evangélicos mediante votos u otros vínculos sagrados. Comprende los institutos religiosos, los institutos seculares y las sociedades de vida apostólica.
Latín: Vita consecrata — status vitae in Ecclesia iuridice agnitus, consiliorum evangelicorum professione per vota aliave sacra vincula characterizatus.
English: A canonically recognized state of life in the Church, characterized by profession of the evangelical counsels through vows or other sacred bonds.
Ref. canónica: Cc. 573–574.
Vínculo matrimonial · Vinculum matrimoniale · Matrimonial Bond
Lazo jurídico y sacramental que une a los cónyuges de modo permanente e indisoluble una vez celebrado válidamente el matrimonio. En el matrimonio rato y consumado entre bautizados, ninguna potestad humana puede disolver este vínculo.
Latín: Vinculum matrimoniale — nexus iuridicus et sacramentalis qui coniuges permanenter unit.
English: The juridical and sacramental bond permanently uniting spouses in a valid marriage, indissoluble in the case of ratified and consummated sacramental marriage.
Ref. canónica: Cc. 1134–1140.
Glosario elaborado por Jadson F. Castaño A., Magister en Derecho Canónico · Pontificia Universidad Gregoriana, Roma · iuscanonicumcastano.com · 2026
¿Desea consultar un término no incluido en este glosario? Utilice el formulario de Consultas Canónicas — con gusto lo atenderé.